Μια επίκαιρη έρευνα

  Έρευνα - Επιμέλεια: ΚΩΣΤΑ Π. ΖΑΚΚΑ*

• Η θέσπιση του οργάνου αυτού έγινε πριν από το έτος 1806, όταν ο Ευεργέτης Ζώης Καπλάνης εμπιστεύθηκε «στους Επιτρόπους των τεσσάρων Εκκλησιών και του κοινού Νοσοκομείου Ιωαννίνων» την εκπλήρωση των σκοπών της Διαθήκης του.
Όπως είναι γνωστό, τα «Αγαθοεργά Καταστήματα» διαχειρίζονται χρήματα από δωρεές, εμβάσματα εύπορων Γιαννιωτών της διασποράς, περιουσίες των Μεγάλων Ευεργετών, όπως

της Αδελφότητος των Ζωσιμάδων (Διαθήκη του «Ευγενούς Γραικού και ιππότου του Τάγματος του Σωτήρος, Νικολάου Π. Ζωσιμά, 18 Μαρτίου 1841, εν Νίζνη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας»), κληροδοσίες και κληρονομιές νέων Ευεργετών.
Το Γηροκομείο Ιωαννίνων οι «Ζωσιμάδες», ο Βρεφονηπιακός Σταθμός «Πολυξένη Μολυβάδα», οι διάφορες υποτροφίες σε άπορους αριστούχους φοιτητές, η ιατρική περίθαλψη σε έχοντες ανάγκη συνανθρώπους, οι προικοδοτήσεις άπορων κοριτσιών, η βοήθεια σε αποφυλακιζόμενους, οι οικονομικές ενισχύσεις σε άπορους ασθενείς κ.τ.λ., είναι μερικές από τις δραστηριότητες του Εκκλησιαστικού αυτού Οργάνου. Τα «Αγαθοεργά Καταστήματα» διοικούνται από την «Εφοροεπιτροπεία», που αποτελείται από 21 Μέλη, της οποίας προεδρεύει ο εκάστοτε Μητροπολίτης. Στις αρμοδιότητες της «Εφοροεπιτροπείας» είναι και η διοίκηση των Εκκλησιών και Παρεκκλησίων της πόλεως των Ιωαννίνων.

Ατέρμονες συζητήσεις...
Όποιος τα τελευταία χρόνια ζει στην πόλη μας γίνεται θεληματικά ή άθελα συζητητής στο θέμα «Αγαθοεργά Καταστήματα». Ο κάθε συζητητής, αγνοών την πραγματικότητα, τροφοδοτεί αυτές τις συζητήσεις με ανεξακρίβωτες και μη φήμες, με υποθέσεις, με πληροφορίες, ακριβείς και ανακριβείς, εμπλεκόμενος με αυταρέσκεια στο εν λόγω θέμα.
Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται η ομαδική διάθεση συμμετοχής στη συζήτηση. Οι απόψεις των συζητητών, γύρω από τα «Αγαθοεργά», μάλλον διίστανται. Κάποιοι αναζητούν σκάνδαλα. Αυτό είναι γνώρισμα, άλλωστε, της μαζικής ψυχολογίας της εποχής, να αναζητάει κάποιος «σκάνδαλα» και να ικανοποιείται με αυτά. Όταν δε, δεν τα βρίσκει, τα πλάθει!...

Ο θάνατος του Σπυρίδωνος
Την 21η Μαρτίου 1956 απεβίωσε στην Αθήνα ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Σπυρίδων, πρώην Μητροπολίτης Ιωαννίνων. Ο Σπυρίδων, παραμένει αείμνηστος, κρινόμενος συνολικά από το έργο του, ανεξάρτητα από αδυναμίες, ελαττώματα και επί μέρους παραλείψεις και σφάλματα που διέπραξε.
Ο θάνατος του Σπυρίδωνος, αναζωπύρωσε τότε, κατά τρόπο περίεργο, τις συζητήσεις γύρω από τα «Αγαθοεργά Καταστήματα». Η ψύχωση είχε τη ρίζα της σε δύο λόγους:
Πρώτον, στην υποσυνείδητη ικανοποίηση των πολιτών για την απαλλαγή τους από την κηδεμονία, έστω και επωφελή, μιας δυναμικής προσωπικότητας, όπως ήταν ο Σπυρίδων. Είναι αυτό, δυστυχώς, νόμος της φύσης. Οι πολίτες να πανηγυρίζουν για την απώλεια μιας ισχυρής δύναμης, που εξουθενώνει τη δική τους θέληση. Της λογικής, δηλαδή, να υποχωρεί, έστω και πρόσκαιρα, στη μικρότητα μιας εγωιστικής ψύχωσης και Δεύτερον, στην εσφαλμένη μυστικότητα, για τον τρόπο διοίκησης και λειτουργίας, επί σειρά ετών, των «Αγαθοεργών Καταστημάτων», για τα οποία υπήρχε, για πολλούς, σκοτεινός πέπλος μυστηρίου. Το γεγονός αυτό ήταν απότοκο του συγκεντρωτικού και, εν πολλοίς, αντιδημοκρατικού πνεύματος που κυριαρχούσε στον εκλιπόντα Ιεράρχη.

Η Διαθήκη του Σπυρίδωνος
Η Διαθήκη του αποθανόντος Αρχιεπισκόπου αφαίρεσε κάθε επιχείρημα από τους υποστηρικτές της μνήμης του και έδωσε, αντίθετα, βάση λογική και ηθική στους επικριτές του. Έλεγαν, δηλαδή, οι δεύτεροι: Ο Σπυρίδων απέδειξε με τη Διαθήκη του ότι, δεν διέφερε των άλλων ανώνυμων συνανθρώπων μας. Εξομοιώθηκε ο ίδιος με αυτούς, για πολλούς δε, φάνηκε και κατώτερος των περιστάσεων. Εάν κάποιος τους αντέλεγε, με τον ισχυρισμό ότι, δεν είχε, ενδεχομένως, χρήματα ο Δεσπότης, σε αποστόμωναν με τον ισχυρισμό ότι, στη Διαθήκη του δεν υπήρχαν, καν, ηθικές παραινέσεις! Αυτοί που δεν ήθελαν, όμως, να κρίνουν τον άνδρα μόνο από τη Διαθήκη, αλλά από την όλη πολύπλευρη ωφελιμιστική, για τον τόπο, δράση του, ικανοποιούντο, πιστεύοντας σε απώλεια της αρχικής Διαθήκης του και στην ύπαρξη μιας άλλης, νεότερης.

Αποφεύγονταν η δημοσιότητα...
Στις συζητήσεις που γίνονταν, έπαιρναν μέρος πολλοί συμπολίτες, με την ελπίδα να ενημερωθούν για ένα θέμα που αγνοούσαν. Αλλά, άδικος ο κόπος τους... Μου γεννήθηκε, λοιπόν, η σκέψη να ερευνήσω το θέμα, μελετώντας διάφορες αποφάσεις, διατάξεις νόμων, δημοσιεύματα κ.λπ., που έχω στη διάθεσή μου, όπως και σχετική έρευνα της εφημερίδας της εποχής «Εθνικός Αγών» (στην οποία παράλληλα, ως μαθητής, εργαζόμουν), από την οποία άντλησα ορισμένα στοιχεία, της οποίας εκδότης - διευθυντής ήταν ο Ευάγγελος Αθανασίου Φακατσέλης («Ε.Α.Φ.») και συνεργάτης ο υπογραφόμενος με το γράμμα της αλφαβήτου «Κ».

Αναδρομή στο παρελθόν
Τι είναι, λοιπόν, τα Αγαθοεργά Καταστήματα; Νομικά, κατά τον ισχύοντα Κανονισμό, που εγκρίθηκε με το Νομοθετικό Διάταγμα της 1ης Ιουλίου 1926 (ΦΕΚ 218), τα «Αγαθοεργά Καταστήματα» είναι Νομικό Πρόσωπο στο οποίο ανατέθηκε η διοίκηση και διαχείριση της περιουσίας τής, επί Τουρκοκρατίας, Χριστιανικής Κοινότητος Ιωαννίνων, των ευαγών Ιδρυμάτων, των Ιερών Ναών, των Νεκροταφείων, των Εξωκλησίων και των Παραρτημάτων τους.
Αφ' ότου, λοιπόν, η Εκκλησία, μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, επωμίσθηκε την ηγεσία του έθνους, απόκτησε και διοικητικές αρμοδιότητες. Στα πλαίσια της, υπό των Τούρκων, ανεκτής αυτοδιοίκησης των Ελλήνων, οι κατά τόπους Μητροπόλεις απόκτησαν, στα σκοτεινά εκείνα χρόνια της δουλείας, εκτός άλλων, και υποτυπώδη διοικητικά όργανα αυτοδιοίκησης. Η Εκκλησία, με τα προνόμιά της αυτά, διατήρησε άσβεστη την εθνική φλόγα και ανέπτυξε την αλληλεγγύη και αγωνιστική διάθεση για την απελευθέρωση. Σ' αυτά τα βάθη της ιστορίας, έχουν τη ρίζα τους τα «Αγαθοεργά Καταστήματα», η δε Μητρόπολη Ιωαννίνων διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο, χαρίζοντας επάξια στην πόλη μας τον τίτλο της «Φωτοδότρας».
Τα τέκνα της Ευάνδρου Ηπείρου, χρηματοδοτούσαν αφειδώς τις εθνικές προσπάθειες και έτσι η Μητρόπολη έγινε ένας από τους πιο πλούσιους Θρησκευτικούς Οργανισμούς της Χώρας. Κατάλοιπο αυτού τού, υπό την δουλεία, διαμορφωθέντος θεσμού, αποτελούν τα σημερινά «Αγαθοεργά Καταστήματα». Τέλος, η δραστηριότητα, η φιλοπατρία, αλλά και η φιλαρχία του Σπυρίδωνος, πέτυχαν τη διατήρηση της προνομιακής αυτοτέλειας των «Αγαθοεργών» και υπό την ελληνική διοίκηση, επ' ωφελεία της πόλεως και της Ηπείρου, γενικότερα.

Ποιοι ήταν οι πρώτοι Ευεργέτες
Οι Ευεργέτες, οι Δωρητές και οι πάσης φύσεως Ενισχυτές, είναι βέβαιο ότι δεν έλειψαν, ευθύς μόλις υποδουλώθηκε η πόλη στους Οθωμανούς. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν γραπτά στοιχεία γι' αυτούς. Ο πρώτος που αναφέρεται (και αυτό χάρις στην έρευνα του συμπολίτη Κων. Μέρτζιου στα αρχεία της Βενετίας), είναι ο Ζώτος Γ. Τσιγαράς, από τα Γιάννινα, που πέθανε το έτος 1599 και που άφησε την περιουσία του υπέρ των Εκκλησιών Ιωαννίνων. Ακολουθούν, το 1611, ο Μουδάνος Μάνθος από τα Τρίκαλα και, το 1629, ο Νικόλαος Στάθης από τα Γιάννινα. Το 1637, ο Απόστολος Τσιγαράς, επίσης από τα Γιάννινα. Ο Ηγούμενος Επιφάνειος, το 1648, από τα Γιάννινα και πληθώρα άλλων Ευεργετών.
Κατά τον Θεολόγο καθηγητή, Γεώργιο Οικονόμου, ο οποίος, τη σχετική έρευνα που έκανε, την εξέδωσε το 1954 σε βιβλίο, οι προικοδοτήσαντες την πόλη και τα Ιδρύματά της Ευεργέτες και Δωρητές ανέρχονταν, μέχρι και το 1949, σε 140. (Πίνακα, με τα ονόματα Ευεργετών, το έτος θανάτου και τον τόπο καταγωγής του καθένα, παραθέτω παρακάτω).
Δεν είναι προς τιμήν των, κατά καιρούς, αρχιερέων και μη, που διοίκησαν τα «Αγαθοεργά Καταστήματα» και την πόλη γενικότερα, να αγνοούν τους Ευεργέτες. Αντί να υπάρχει, δηλαδή, μια αίθουσα αφιερωμένη αποκλειστικά σ' αυτούς, με αναρτημένες τις προσωπογραφίες, τα βιογραφικά τους κ.λπ., ο κόσμος τους αγνοεί!  Ό,τι είναι γνωστό, οφείλεται, όπως προελέχθη, στην έρευνα του Κων/τίνου Μέρτζιου και ό,τι άλλο, στο Γραφείο των «Αγαθοεργών», για μερικούς τουλάχιστον Ευεργέτες, υπάρχει (;).
Λέγεται ότι, ο Σπυρίδων είχε σκοπό, στο Μέγαρο της, υπό ίδρυση, τότε, Βιβλιοθήκης, να αφιερώσει «Αίθουσα Ευεργετών», αλλά δεν πρόλαβε να το κάνει. Τον πρόλαβε ο θάνατος! Πάντως, ο Μακαριώτατος προέβη στην αγορά εξ χιλιάδων (6.000) τόμων σπάνιων βιβλίων, αντί 150.000 δραχμών, από τις οποίες, τις 100.000 κατέβαλε, εξ ιδίων, ο ίδιος.
Λέγεται ακόμα ότι, τροχοπέδη στην όλη προσπάθεια για ίδρυση Βιβλιοθήκης στην πόλη μας, αποτελούσε το χρονίζον ζήτημα παραχώρησης από την Εθνική Τράπεζα του Μεγάρου, όπου σήμερα το Δημαρχείο της πόλης, που προορίζονταν για Βιβλιοθήκη. Εγράφη, μάλιστα, ότι, «αντί να γίνει το Μέγαρο Βιβλιοθήκη, έγινε Ξενώνας του εδώ Διευθυντή της»!

Ευεργέτες και δωρητές
Ακολούθως παραθέτουμε τους Ευεργέτες και Δωρητές της πόλεως των Ιωαννίνων (1599-1949), με τον τόπο καταγωγής του καθένα και το έτος θανάτου του.
1599: Τσιγαράς Ζώτος, Ιωάννινα
1611: Μάνθος Μουδάνος, Τρίκαλα
1629: Στάθης Νικόλαος, Ιωάννινα
1637: Τσιγαράς Απόστολος, Ιωάννινα
1648: Επιφάνειος Ηγούμενος, Ιωάννινα
1676: Μάνος Γκιούμας, Ιωάννινα
1691: Ιερομνήμονές (τρεις αδελφοί), Άγνωστος
1693: Γλυκύς Νικόλαος, Ιωάννινα
1695: Γλυκύ Χάϊδω, Ιωάννινα
1716.: Παποσαράφης Νίκος, Άγνωστος
1733: Καραγιάννης Νικόλαος, Άγνωστος
1734: Μαρουτσαίοι (τέσσερις αδελφοί),
    Παραμυθιά
1749: Ρίζος Σπυρίδων, Δέλβινον
1778: Χατζηλιούτας Χρήστος, Αργυρόκαστρο
1779: Χατζηνίκος Παναγιώτης, Ιωάννινα
1793: Γκότσης Παναγιώτης, Σουδενά
1793: Βρεττοί (δύο αδελφοί), Ιωάννινα
1806: Καπλάνης Ζώης,
        Γραμμένο
1809: Γοργόλης Γ. και υιός,
        Κοβήλιανη
1810: Μπαλάνος Μάτζος,
        Ιωάννινα
1817: Μάνθος Ιωάννης, Ιωάννινα
1825: Ζούκας Παναγιώτης, Ιωάννινα
1828: Κονταξής Γεώργιος, Ιωάννινα
1839: Βουβούκης Ιωάννης, Άγνωστος
1840: Τόλλικας Κων/νος, Συρράκο
1841: Μετάξος Γεώργιος, Ιωάννινα
1841: Ριζάρη (δύο αδελφοί), Μονοδέντρι
1841: Ζωσιμάς Νικόλαος, Γραμμένο
1845: Χατζηκώστας Γεώργιος, Ιωάννινα
    & Ευθυμίου Χριστόδουλος, Ιωάννινα
1849: Δομπόλης Ιωάννης, Δεσποτικόν
1853: Πάσχος Νικόλαος, Άγνωστος
1854: Γούναρης Κων/νος, Ελαφότοπος
1857: Καστρισίου Ελισάβετ, Θεσ/νικη
1859: Στάθης Λεόντιος, Ιωάννινα
1860: Αγάπιος (ιερομόναχος), Ιωάννινα
1861: Χατζηπαναγιώτης Δημήτριος, Σκλήβανη
1862: Κουρής Κων/νος, Άγνωστος
1863: Βουρέλης Πέτρος, Άγνωστος
1866: Ζώτος Κων/νος, Ιωάννινα
1866: Μιγγώλη Αγγελική, Δούβιανη
1866: Μπακάλης Νικόλαος, Άγνωστος
1867: Γκαβέτσια Ζαμπέτα, Ιωάννινα
1868: Σταύρου Γεώργιος, Ιωάννινα
1870: Τσούφλης Αναστάσιος, Τσεπέλοβο
1872: Αθανασίου Αγγελική, Σκαμνέλι
1872: Χριστοφόρου Ιωάννης, Βίτσα
1873: Χρισοβιτσινός Ανδρέας, Ιωάννινα
1873: Παπαφίλου Παύλος, Ιωάννινα
1873: Σαλαμάγκας Δημήτριος, Ιωάννινα
1874: Παπαφίλου Παύλος και Αναστ., Ιωάννινα
1875: Φιλήτης Αναστάσιος, Ζίτσα
1877: Μαρούλη (δύο αδελφοί), Ιωάννινα
1878: Τσιουρεπάκας Γεώργιος, Δραμεσιοί
1879: Μελάς Λέων, Ιωάννινα
1881: Γοργόλη Παρασκευή, Κοβήλιανη
1883: Μελάς Βασίλειος, Ιωάννινα
1887: Δημητριάδης Βασίλειος, Ιωάννινα
1888: Λαμπριάδης Ιωάννης, Σουδενά
1889: Μετσοβίτης Αλέξιος, Άγνωστος
1894: Τσιγκέρτη Χαριτίνη, Άγνωστος
1897: Ζιτσαίος Ο., Ζίτσα
1897: Οικονόμου Ηλίας, Άγνωστος
1899: Κίγκα Τασούλα, Ιωάννινα
1900: Βάγια Ρωξάνδρα, Ιωάννινα
1901: Τσόλη Παρασκευή, Μελιγγοί
1903: Βανάκος Άνθιμος, Μακρινό
1903: Κίγκος Δημήτριος, Ιωάννινα
1904: Θεόκλητος (ιερομόναχος), Ιωάννινα
1904: Καστρινός Αλκιβιάδης, Ιωάννινα
1904: Μάνου Μαρία, Νεγάδες
1904: Μπαλδούμας Δημήτριος, Άγνωστος
1904: Παναγιωτίδου Δέσποινα, Λάμποβον
1904: Σεμιτέλος Διομήδης, Μονοδένδρι
1905: Μπήτσινου Φωτεινή, Ιωάννινα
1905: Πλακίδας Ευγένιος, Κουκούλι
1908: Πολίτη Θεοδώρα, Άγνωστος
1908: Στράτης Θεόδωρος, Άγνωστος
1909: Γεωργίου Κώστας, Άγνωστος
1909: Μετσοβίτου Καλλιόπη, Άγνωστος
1911: Μπίμπης Ιωάννης, Άγνωστος
1913: Γκόβελα Αικατερίνη, Ιωάννινα
1913: Χατζή Στεφανία, Ιωάννινα
1914: Βελογιάννης Μάνθος, Βίτσα
1915: Κοντοτόλη Αγγελική, Ιωάννινα
1915: Κουταβούλη Αριστούλα, Λάβδανη
1915: Κυπριώτης Δημήτριος, Ιωάννινα
1915: Πραμαντιώτης Δημήτριος, Άγνωστος
1915: Τσανάκα Αννέτα, Άγνωστος
1916: Ιωαννίδης Δημήτριος, Άγνωστος
1916: Παπακώστας Αλκιβιάδης, Βουνοπλαγιά
1917: Δαλεσίου Πηνελόπη, Ιωάννινα
1917: Σακελλαρίου Ευφροσύνη, Βραδέτο
1920: Θωμαϊδου Καλλιόπη, Άγνωστος
1921: Χατζής Στέφανος, Άγνωστος
1921: Κουτσουρίδης Κων/νος, Λεπτοκαρυά
1923: Κίγκος Δημήτριος, Ιωάννινα
1922: Σίμου Βασιλική, Άγνωστος
1923: Αντωνίου Κωστούλα, Ιωάννινα
1924: Τζωανοπούλου Ευδοκία, Μέτσοβο
1925: Αράπης Δημήτριος, Ιωάννινα
1925: Γκότσης Βασίλειος, Σουδενά
1926: Χριστίδης Δημήτριος, Ιωάννινα
1929: Παπαδοπούλου Σοφία, Ιωάννινα
1930: Βαταβάλης Δημήτριος, Ιωάννινα
1930: Κουσίδης Αρίστιππος, Τσεπέλοβο
1931: Αποστολίδου Βικτωρία, Άγνωστος
1932: Ζεινός Γρηγόριος, Λιτονιάβιστα
1932: Βαρδάκας Παρθένιος, Ιωάννινα
1933: Παλάσκας Μιχαήλ, Ιωάννινα
1933: Σούρλα Αικατερίνη, Πυρσόγιαννη
1934: Βέϊκος Λάμπρος, Αθήνα
1935: Οικονόμου Αγγελική, Ιωάννινα
1936: Μαλαζιά Ματαθία, Ιωάννινα
1937: Παπαθανασίου Άννα, Λάϊστα
1937: Μολυβάδα (τρεις αδελφές), Ιωάννινα
1937: Μουμούδης Κων/νος, Ιωάννινα
1938: Τζίκου Αγγελική, Άγνωστος
1939: Γαϊτάνας Νικόλαος, Άγνωστος
1939: Περάτης Γεώργιος, Ιωάννινα
1940: Γεωργιάδης Βασίλειος, Ιωάννινα
1940: Πολυχρονιάδου Μαργαρίτα, Ιωάννινα
1940: Γεωργιάδης Βασίλειος, Ιωάννινα
1940: Πολυχρονιάδου Μαργαρίτα, Ιωάννινα
1940: Σπυροπούλου Αθηνά, Ιωάννινα
1941: Τατσιράμος Νικόλαος, Ιωάννινα
1944: Γκλαβά Αμαλία, Άγνωστος
1944: Μποχωρή Ιακώβ, Ιωάννινα
1946: Τάρτσης Σταύρος, Ιωάννινα
1946: Καλτσούνη Βασιλική, Άγνωστος
1947: Βαροντζή Βαρβάρα, Άγνωστος
1948: Καγιάς Γεώργιος, Κρήτη
1948: Οικονόμου Νικόλαος, Δέλβινο
1948: Μαϊδάτση Αικατερίνη, Ιωάννινα
1949: Σάρρας Περικλής, Ιωάννινα
1949: Κωνσταντίνου Χρήστος, Γότιστα
1949: Τζαλμακλής Δημήτριος, Ιωάννινα
1949: Φίλιος Αλέξιος, Ιωάννινα
(Η συνέχεια, στο αυριανό φύλλο)
* Ο Κώστας Ζάκκας είναι πρώην Αντιδήμαρχος Ιωαννίνων
Πρωϊνός Λόγος