Η προσφυγιά, ως κοινωνικό φαινόμενο, είχε και έχει ζωτική σημασία για κάθε δοκιμαζόμενο λαό.
Στο παρελθόν απασχόλησε τη χώρα μας πολλές φορές καθώς χιλιάδες Έλληνες την εγκατέλειψαν για οικονομικούς ή άλλους λόγους.
Η «Ομηρία» αφορά το διάστημα 1948-1954 και περιέχει πολλά άγνωστα ιστορικά στοιχεία. Προσεγγίζεται με την οπτική γωνία των πρωταγωνιστών και των συγγενών τους σε συνδυασμό με τα βιβλιογραφικά δεδομένα. Δεν πρόκειται για μια ολοκληρωμένη περιγραφή των γεγονότων ούτε θα μπορούσε να είναι. Το θέμα είναι πολύ ενδιαφέρον, παραμένει ανοιχτό και συνέχεια εμπλουτίζεται με νέα στοιχεία. Εκείνο όμως που διαφοροποιεί την «Ομηρία» από άλλες αναφορές είναι η συμπεριφορά των ομήρων κάτω από έντονη σωματική και ψυχική καταπίεση.
Αναρωτήθηκα πολλές φορές αν έπρεπε να γράψω την «Ομηρία». Μια νέα προσέγγιση στα δραματικά γεγονότα των μεταπολεμικών χρόνων θα μπορούσε να αναμοχλεύσει παλιά κομματικά πάθη τα οποία πρέπει να ξεχαστούν. Ο εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα δεν τελείωσε το 1949, μόνο οι στρατιωτικές επιχειρήσεις τερματίστηκαν. Οι κομματικές αντιθέσεις παρέμειναν αρκετά χρόνια μετά και ατυχώς υποκινούν συμπεριφορές ακόμα και σήμερα, ιδιαίτερα όταν αφορούν ευθύνες της τότε κυβερνητικής εξουσίας σε κρίσιμες περιόδους της νεότερης πολιτικής ζωής του τόπου μας. Ωστόσο, ο χρόνος που πέρασε από τότε είναι αρκετά μεγάλος και δίνει σε κάποιον τη δυνατότητα να δει τα γεγονότα εκείνης της χρονικής περιόδου στην πραγματική τους διάσταση, να τα κρίνει με αντικειμενικότητα, χωρίς προκαταλήψεις, εμμονές και ιδεοληψίες. Η γνώση οδηγεί πάντα στην αλήθεια, ενώ η άγνοια σπέρνει την αμφιβολία, την αμφισβήτηση με αποτέλεσμα την πλάνη.
Στο παρελθόν υπήρχε απόλυτη ερευνητική σιωπή για μεγάλο χρονικό διάστημα γιατί κάθε δημοσίευση έθιγε κομματικές θέσεις. Έτσι η ιστορία των προσφύγων έμενε άγνωστη. Με την πρόσβαση σε άλλοτε ερμητικά κλειστές πηγές, την ταχύτατη και κατακλυσμιαία ροή νέων στοιχείων από την ηλεκτρονική επικοινωνία, άρχισε να υφαίνεται το πολύχρωμο πέπλο της προσφυγιάς. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσίασε η ανθρώπινη αντίδραση κάτω με την έντονη καταπίεση η οποία μερικές φορές ξεπέρασε τα όρια της καλής γειτονίας φτάνοντας στην υπέρβαση και άλλες τόσες γκρεμοτσακίστηκε στο ναδίρ της αντικοινωνικότητας.
Η περιγραφή της «Ομηρίας» βασίζεται σε επιστολές, φωτογραφίες, μαρτυρίες, και βιβλιογραφικές πηγές. Οι επιστολές περιέχουν βιώματα, επτασφράγιστο μυστικό οικογενειών για πολλά χρόνια. Οι περισσότερες βρέθηκαν στην αλληλογραφία μιας ομήρου με τον απόδημο τότε γιο της, στους φάκελους της οποίας υπήρχαν ένθετες σελίδες των άλλων συνοδοιπόρων της. Πρόκειται για 650 περίπου επιστολικές σελίδες, μέρος των οποίων, 54 γράμματα ή 177 κόλλες γραφής, αφορούν το χρονικό διάστημα 1951-1954. Μετά 50 περίπου χρόνια, όταν βρέθηκα στη Σουηδία για επιστημονικούς λόγους, μου παραδόθηκαν τα γράμματα τα οποία είχαν φυλαχθεί με περισσή φροντίδα για αξιοποίηση. Αυτά μεταφέρθηκαν στην Αθήνα, αντιγράφτηκαν με ηλεκτρονικό σαρωτή και τα φωτοαντίγραφα βιβλιοδετήθηκαν σε 2 τόμους (Α, Β) με τίτλο «Τα γράμματα μιας οικογένειας». Κάποια βρέθηκαν σε απόδημους στην Κωνσταντινούπολη και στην Αμερική. Σχετικά αποσπάσματά τους τοποθετήθηκαν στη ροή του κειμένου με τις ενδεικτικές παραπομπές τόμου, σελίδας και ημερομηνίας (πχ. Α/75/15-5-1951). Προσωπικά δεδομένα ή άσχετα θέματα παραλήφθηκαν.
Οι διηγήσεις περιέχουν βιώματα. Δόθηκαν μετά 50 περίπου χρόνια από τους απογόνους Α΄ βαθμού συγγένειας καθώς οι πρωταγωνιστές δεν ζούσαν. Πιθανόν αποκλίνουν σε βαθμό από την πραγματικότητα. Οι μνήμες με το χρόνο εξασθενούν ή χτίζονται επιλεκτικά. Κάθε άνθρωπος βιώνει με το δικό του τρόπο γεγονότα, γι αυτό δύο άτομα περιέγραψαν το ίδιο συμβάν διαφορετικά. Η αναβίωση του παρελθόντος φόρτιζε συναισθηματικά τους ομιλητές υπερτονίζοντας ή υποτονίζοντας τα συμβάντα, ενώ η μεταφορά τους από στόμα σε στόμα ενδεχόμενα αλλοίωσε την αλήθεια. Η αιτιολόγηση συμπεριφορών των τότε πρωταγωνιστών διαφοροποίησε σε βαθμό κάποια γεγονότα, όμως δεν τα άλλαξε ριζικά. Χωρίς να υπεραμυνθώ προσωπικές θέσεις ή αντιλήψεις αρκέστηκα στην παρουσίαση των διηγήσεων αποφεύγοντας τις ερμηνείες. Σκοπός μου ήταν να εμπλουτίσω τη σχετική βιβλιογραφία με νέα στοιχεία με απόλυτο σεβασμό στις πηγές, να περιγράψω την «Ομηρία» με τεκμηριωμένα στοιχεία από επιστολές όπου το συναίσθημα κυριαρχεί, προβάλλονται οι ανθρώπινοι χαρακτήρες και οι αντιδράσεις τους στην σωματική και ψυχική καταπίεση.
Τα βιβλιογραφικά δεδομένα ήταν χρήσιμα. Ο εμφύλιος πόλεμος και η προσφυγιά τροφοδότησε τη θεματολογία ιστορικών, συγγραφέων, λογοτεχνών ακόμα και καλλιτεχνών. Πολλοί συγγραφείς είναι Ηπειρώτες στην καταγωγή, καθώς πολλά γεγονότα συνέβησαν στην ακριτική Ήπειρο. Εξετάστηκαν περίπου 230 ταινίες μικρού μήκους (video) αναρτημένες στο διαδίκτυο, συλλογές διαφόρων φωτογραφιών με οπισθογραφές τους, εκδόσεις Πωγωνησίων ή άλλων και εφημερίδες εποχής. Αν και μερικές αναφορές κινούνται στο χώρο κατευθυνόμενης ιστοριογραφίας ήταν πολύ χρήσιμες. Πολύτιμες πηγές ήταν το διπλωματικό και το ιστορικό αρχείο του Υπουργείου των Εξωτερικών (ΥΔΙΑ-ΑΚΥ), το πρόγραμμα της «Διεπιστημονικής έρευνας και Καινοτομίας Θαλής» του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και αρχεία άλλων υπηρεσιών. Μερικές πληροφορίες για τα γεγονότα τα οποία προηγήθηκαν της «Ομηρίας» προέρχονται από την ιστορική έκδοση «Το αγκαθερό φορτίο» της Αναστασίας Μαραγκού-Μηλιώνη, τις αυτοβιογραφίες των Δημητρίου Κ. Μηλιώνη, του γιου του Ιωάννη και τα χειρόγραφα των αείμνηστων συντοπιτών μου Γιώργου Σιέμπενου, Ηλία Φώτου και Φεβρωνίας Σίλη-Κοτσίνη.
Η εργασία ήταν δύσκολη και χρονοβόρα. Έμοιαζε μεγάλο μωσαϊκό με χιλιάδες πολύχρωμες ψηφίδες διάσπαρτες σε τόπους και χρόνους τις οποίες έπρεπε να βάλω στην ορθή τους θέση. Πολλές φορές χρειάστηκε να τις μετακινήσω σε σωστή θέση για να παρουσιάσω την τελική εικόνα. Άλλες τόσες σκέφθηκα να τα παρατήσω. Όμως η θέλησή μου να πάρουν οι πρωταγωνιστές της «Ομηρίας» τη θέση τους στην ιστορία, μου έδινε δύναμη να συνεχίσω. Έπρεπε να συναντήσω άτομα, να ακούσω βιώματα και να συνδέσω όλα τα στοιχεία. Οι συνομιλητές μου ήταν δικαιολογημένα επιφυλακτικοί. Για να αποκτήσω την απόλυτη εμπιστοσύνη τους αυτοβαφτίστηκα απόγονος πολιτικού πρόσφυγα, συγγενούς, συντοπίτης, ιστορικός ερευνητής σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, ανάλογα σε κάθε περίπτωση και κατηύθυνα διακριτικά τη συζήτηση για εκμαίευση χρήσιμων πληροφοριών.
Κεντρικό θέμα της ομηρίας είναι η φυγάδευση 19 ατόμων (18 γυναίκες και ένας άνδρας, μέσης ηλικίας 50 ετών, με 6 άτομα άνω των 50 ετών και 12 κάτω. Η πιο μεγάλη όμηρος ήταν 73 ετών και η μικρότερη 37. Τα άτομα επιστρατεύτηκαν από τους αντάρτες παρά τη θέλησή τους, οδηγήθηκαν στην οροσειρά της Μουργκάνας να κατασκευάσουν οχυρωματικά έργα, μετά στη Σκόδρα Αλβανίας και τελικά στη Florica Ρουμανίας. Για προστασία των προσωπικών δεδομένων αποφεύχθηκαν στοιχεία που ταυτοποιούν ή υπονοούν άτομα ή κομματικές θέσεις και όπου χρειαζόταν αντικαταστάθηκαν μες αποσιωπητικά (…) με εξαίρεση τα ονόματα των ομήρων, δημοσιεύματα και όσων συναίνεσαν εγγράφως στην παρουσίαση.
Οι πρωταγωνιστές δεν ζουν πια. Η καθημερινότητα με τη νυχθήμερη ασχολία της δεν τους άφηνε χρόνο για διηγήσεις. Οι περισσότεροι δεν μιλούσαν, σαν να ήθελαν να ξεχάσουν και να ξεχαστούν. Σίγουρα είχαν πολλά να πουν και άλλα τόσα έκρυβαν. Όταν πιέζονταν για διηγήσεις άλλαζαν σκόπιμα την κουβέντα ή απαντούσαν με υπεκφυγές Χρέος όλων μας είναι να μη λησμονήσουμε όσους έγραψαν την «Ομηρία». Να μάθουμε από τα πάθη τους και να αποφύγουμε τα ίδια λάθη. Να φυλάξουμε αρχές και αξίες, όπως εκείνοι και να τις μεταφέρουμε αλώβητες στις επόμενες γενιές.
